Asertywność w życiu człowieka

„Jeżeli masz wątpliwości, czy dane zachowanie jest asertywne, sprawdź, czy choćby odrobinę zwiększa ono Twój szacunek do samego siebie. Jeżeli tak, jest ono asertywne. Jeżeli nie – nie jest ono asertywne. Herbert Fensterheim

Niektórzy ludzie uważają, że asertywność to umiejętność mówienia „nie”. Inni uznają ją za wygodny sposób tłumaczenia własnego egoizmu i robienia czego się chce. Są tacy, którzy uważają asertywność za modę związaną z chęcią pomocy, poświęcenia czy uprzejmości. Jednak zachowania asertywne pozwalają nam dbać o siebie. Pozwalają na otwarte komunikowanie się (wyrażanie myśli i uczuć), szczere wyrażanie własnych potrzeb, pozytywnych i negatywnych informacji i ich przyjmowanie oraz na wywieranie wpływu na innych bez ich atakowania. Jednak czy zawsze asertywność jest najlepszym wyborem?

Asertywność to:

  • Szacunek dla siebie i innych osób
  • Umiejętność uczciwego, otwartego i szczerego wyrażania własnych uczuć i poglądów.
  • Umiejętność obrony własnych praw przy jednoczesnym respektowaniu praw innych.
  • Umiejętność korzystania z własnych praw bez naruszania praw innych.
  • Umiejętność bycia sobą – dysponowania swoim czasem, energią, dobrami materialnymi, układania swoich spraw wg własnej woli i zgodnie z własnym interesem.
  • Umiejętność sprzeciwu z zachowaniem szacunku dla siebie i innych osób.
  • Świadomość własnych możliwości i ograniczeń.
  • Umiejętność wchodząca w skład inteligencji emocjonalnej.

Istnieją cztery typy postaw w relacjach z innymi osobami. Nie oznacza to, że tylko jedna z ich jest właściwa. Każda z wymienionych poniżej postaw ma zastosowanie w życiu, w określonych sytuacjach. Są to postawy:

  1. Bierna.
  2. Agresywna.
  3. Manipulacyjna.
  4. Asertywna.

Postawa bierna oznacza podporządkowanie się innym osobom i ograniczanie własnych praw na rzecz respektowania praw innych. Prowadzi to do niedowartościowania i utraty wiary w siebie, poczucia krzywdy oraz do stresu, frustracji, a nawet depresji. Stosujemy postawę bierną zazwyczaj kiedy nie wierzymy w siebie, chcemy uciec od podjęcia decyzji, albo obawiamy się reakcji innych osób.

Postawa agresywna oznacza traktowanie innych jako przeciwników, łamanie praw innych osób i osiąganie celu wszystkimi możliwymi sposobami. Taka postawa prowadzi do strachu lub bycia lekceważonym przez otoczenie, a także do konfliktów z otoczeniem. Postawę agresywną stosujemy, kiedy nie posiadamy wiary w siebie, chcemy zwrócić na siebie uwagę lub nie radzimy sobie z nagromadzonym stresem i złością.

Postawa manipulacyjna oznacza narzucanie innym osobom własnych zasad oraz skłaniane innych do angażowania się w działania, które wymagają od nich nadmiernego wysiłku. Taka postawa prowadzi do izolacji i braku sympatii otoczenia, konieczności podejmowania decyzji za innych, a nawet do niewłaściwej oceny rzeczywistej sytuacji. Przyczynami postawy manipulacyjnej jest poczucie wyższości wobec innych, świadomość przewagi fizycznej nad innymi oraz brak szacunku dla innych.

Postawa asertywna oznacza respektowanie własnych praw i praw innych osób w takim samym stopniu, otwartość i szczerość oraz wyrażanie własnych poglądów bez poczucia winy. Taka postawa prowadzi do zadowolenia z własnego postępowania, a także do sprzecznych odczuć otoczenia (brak sympatii ze strony niektórych osób i szacunek ze strony innych). Postawę asertywną stosujemy, kiedy szanujemy siebie i inne osoby, kontrolujemy własne postępowanie, posiadamy wiarę w siebie i innych, a także kiedy jesteśmy uczciwi.

Przestrzegając zasad asertywności każdy człowiek ma prawo:

  • Ustalać swoje cele i samodzielnie podejmować decyzje.
  • Być traktowany z szacunkiem.
  • Posiadać i wyrażać własne opinie i odczucia.
  • Odpowiadać „nie” na prośby i namowy.
  • Prosić.
  • Popełniać błędy.
  • Zachowywać się asertywnie oraz NIE zachowywać się asertywnie.
  • Zmieniać zdanie.
  • Zastanawiać się.

Pięć praw człowieka asertywnego według Herberta Fensterheima.

  1. Masz prawo wyrażania siebie i do robienia tego, co chcesz, dopóty, dopóki nie rani to kogoś innego.
  2. Masz prawo do zachowania swojej godności przez asertywne zachowanie, nawet, jeśli rani to kogoś innego – dopóty, dopóki twoje intencje nie są agresywne, lecz asertywne.
  3. Masz prawo do przedstawienia innym swoich próśb – dopóty, dopóki uznajesz, że druga osoba ma prawo odmówić.
  4. Istnieją takie sytuacje między ludźmi, w których prawa nie są oczywiste; zawsze jednak masz prawo do przedyskutowania tej sprawy z drugą osobą i wyjaśnienia jej.
  5. Masz prawo do korzystania ze swoich praw.

Zachowania asertywne opierają się na respektowaniu własnych praw przy jednoczesnym respektowaniu praw innych osób. Oznacza to obronę własnych przekonań przy uznaniu przekonań innych oraz wyrażanie swoich potrzeb, poglądów i odczuć. Kiedy zachowujemy się asertywnie nasze stosunki z innymi osobami cechuje wiara w siebie. Wśród takich zachowań wyróżnia się:

  • Asertywne odmawianie, czyli umiejętność mówienia „NIE”.
  • Asertywna prośba, która zawsze wyrażana jest w formie „JA”.
  • Asertywne przyjmowanie krytyki.
  • Asertywne przyjmowanie pochwały.

Kiedy postępujemy asertywnie formułujemy jasne wypowiedzi na temat własnych uczuć, myśli i życzeń, czytelne i bezpośrednie prośby oraz odmowy, uważnie słuchamy rozmówcę, koncentrując na nim uwagę i nie przerywając jego wypowiedzi, a także jesteśmy pewni, silni i empatyczni. Nasz przekaz brzmi: „Takie jest moje zdanie”. „Tak to odczuwam”. „Tak widzę tę sytuację”. „Chciałbym usłyszeć, jak się z tym czujesz”. „Może uda nam się znaleźć zadowalające nas rozwiązanie”.

Zachowania uległe opierają się na bezzasadnej rezygnacji ze swoich praw i interesów, na rzecz praw i interesów innych osób. Oznacza to, że pozwalamy innym osobom naruszać swoje prawa i przestrzeń osobistą, nie bronimy własnych poglądów oraz zachowujemy się w sposób nieuczciwy, ponieważ deklarujemy coś ulegle, a robimy coś innego.

Zachowania uległe najczęściej wynikają z lęku przed dezaprobatą ze strony innych ludzi, strachu przed konfrontacją z innymi, a także źle pojętego rozumienia dobrego wychowania. W głosie i postawie osoby uległej można zauważyć podporządkowanie się, brak zdecydowania, bierność i oczekiwanie na zdarzanie. Najczęściej występuje brak bezpośredniej ekspresji uczuć, myśli i życzeń, ekspresja pośrednia – marszczenie czoła, mamrotanie, wzrok skierowany w dół, a nawet tłumienie emocji. Taka osoba często odczuwa frustrację i złość z powodu ukrywanych potrzeb. Natomiast jej przekaz brzmi: „Liczy się to, co ty myślisz, a nie ja”. „Liczą się Twoje odczucia, a nie moje”. „Ważne jak widzisz tę sytuację”.

Zachowania agresywne opierają się na realizacji własnych celów bez respektowania praw innych, a także świadome lub nieświadome wyrządzanie krzywdy własnym zachowaniem. Zachowania mogą wynikać z autorytarnej osobowości człowieka lub nabytych nawyków.

Kiedy zachowujemy się agresywne wyrażamy co czujemy, myślimy i czego chcemy, kosztem praw i uczuć innych osób. Takie zachowanie można poznać po wyniosłym stylu bycia i manifestowaniu siły, natomiast jego celem jest uzyskanie dominującej przewagi nad innymi. Ostatecznie otoczenie jest zniechęcone i rozżalone takim postępowaniem, natomiast osoba stosująca zachowanie agresywne jest sfrustrowana i samotna. W rozmowie osoby przejawiającej takie zachowania wyczuwalna jest kpina, sarkazm, a nawet pogróżki. Brzmienie głosu jest hałaśliwe i napastliwe, a sam rozmówca patrzy wrogo, grozi palcem i stara się zastraszyć innych. Jej przekaz brzmi: „Ja mam rację – jesteś głupi skoro myślisz inaczej”. „Takie są moje odczucia, twoje się nie liczą”. „Tak wygląda sytuacja i nie obchodzi mnie, jak ty ją widzisz”.

Asertywność okazujemy w sytuacji:

  • Odmowy.
  • Reakcji na krytykę.
  • Wyrażania krytyki.
  • Reakcji na pochwały.
  • Wyrażania pochwał.
  • Wyrażania próśb.
  • Konfrontowania opinii.

Należy zapamiętać, że nabycie umiejętności asertywnego zachowania nie oznacza, że zawsze musimy reagować asertywnie. Istnieją sytuacje, w których właściwa jest reakcja uległa, albo agresywna, na przykład kiedy coś zagraża naszemu życiu lub własności. Asertywność oznacza także umiejętność ocenienia sytuacji, w której należy przyjąć postawę asertywną.

Jak być asertywnym najbliższych?

  • Często mów coś miłego.
  • Pytaj jak minął dzień.
  • Mów patrząc prosto w oczy.
  • Używaj uprzejmych słów i komplementów.
  • Chwal.
  • Przed rozmową opanuj wszystkie negatywne uczucia.
  • Proś, a nie wydawaj rozkazów: „Czy mógłbyś…” „Proszę cię, żebyś…” „Muszę cię o coś poprosić…”

Literatura:
J. Ferguson, „Asertywność doskonała,”
J. Baer, H. Ferguson, „Jak nauczyć się asertywności”
G. Lindenfield, „Asertywność. Czyli jak być otwartym, skutecznym i naturalnym.”