Rozwój twórczości a rozwój umysłowy

painting-brush-paint-brushes-85518

Badanie sztuki dziecka może być ciekawym zadaniem. Dzięki zrozumieniu sposobów rysowania i poznania środków, jakich dziecko używa do przedstawienia swego otoczenia, można uzyskać możliwość wglądu w jego postępowanie oraz przekonać się o złożonym procesie rozwoju dziecka. Dlatego wyróżnia się siedem faz rozwoju twórczości plastycznej dzieci i młodzieży:

  • Stadium bazgrot: 2-4 rok życia
  • Stadium przedschematyczne: 4-7 rok życia
  • Stadium schematyczne: 7-9 rok życia
  • Stadium wczesnego realizmu (okres grup rówieśniczych): 9-12 rok życia
  • Stadium pseudonaturalistyczne (wiek rozumowania): 12-14 rok życia
  • Stadium decyzji: 14-17 rok życia
  • Stadium rozwoju poczucia estetyki

Twórczość u dziecka zaczyna się, gdy jego zmysły po raz pierwszy nawiązują kontakt z otoczeniem, poprzez dotykanie, odczuwanie, widzenie, manipulowanie, smakowanie i słuchanie. Każdy sposób postrzegania otoczenia i reagowania na nie, stanowi podstawę tworzenia form plastycznych u dziecka i u artysty.

1. Stadium bazgrot

Mieści się między 18 miesiącem, a czwartym rokiem życia. Bazgroty można podzielić na 3 główne kategorie: bazgroty bezładne (pierwsze przypadkowe znaki wykonywane przez dziecko), bazgroty kontrolowane (odkrycie przez dziecko, że istnieje związek między ruchami a znakami na papierze) i bazgroty nazywane (dziecko potrafi nazwać swoje bazgroty).

Dziecko z zapałem zajmuje się bazgraniem i odzwierciedla w nich otoczenie, które bada różnymi zmysłami. Jednocześnie czerpie zadowolenie ze swego rozwoju kinestetycznego, w którym bazgranie odgrywa bardzo istotną rolę i stopniowo uzyskuje kontrolę wzrokową nad stawianymi przez siebie znakami. W swej twórczości dziecko potrafi być niezależne i nie poddaje się wpływom zewnętrznym

Rysunki dziecka w stadium bazgrania przechodzą znaczną ewolucję: początkowo, gdy dziecko ma około 2 lat, bazgroły składają się z przypadkowych znaków, po upływie około 6 miesięcy jego ruchy stają się bardziej płynne i kontrolowane, a gdy zaczyna nadawać nazwy swoim rysunkom, stają się one bardziej złożone. W tym okresie życia niezmiernie ważne jest kształtowanie się postawy malucha względem siebie samego, a także poczucia, że świat to miejsce, w którym życie jest pasjonujące i ciekawe.

Bardzo ważnym zadaniem dla wychowawców i rodziców jest pomaganie dziecku w kształtowaniu tych postaw. Dzięki czemu dziecko ma możliwość rozwijać siebie poprzez doświadczenia artystyczne, wyrabianie pewności siebie i wrażliwości.

2. Stadium przedschematyczne

Stadium wywodzi się bezpośrednio z ostatnich stadiów bazgrania. Rozpoczyna się około 4, a kończy około 7 roku życia. Dziecko dokonuje pierwszych prób przedstawienia świata. Pojawia się świadome tworzenie kształtu. Twórczość plastyczną w tym okresie można uważać za bezpośrednie odzwierciedlenie osobowości dziecka. Rysunki i malowidła są nie tylko zapisem pojęć, uczuć oraz spostrzeżeń dotyczących otoczenia, ale pozwalają dorosłej osobie, odznaczającej się odpowiednią wrażliwością, lepiej zrozumieć dziecko.

Dziecko, w tym okresie, rysuje charakterystyczne postacie ludzkie, z głową i nogami, tzw. „głowonogi”, zaczyna też rysować wiele przedmiotów ze swego otoczenia. Te przedmioty i rysunki rozmieszczone są na papierze w sposób nieuporządkowany i chaotyczny, a przy tym znacznie różnią się od siebie rozmiarami. Prezentacja postaci człowieka przez dziecko ulega ciągłym zmianom i z „głowonoga” dziecko tworzy twór ze sterczącymi rękoma, w miejscu tułowia pojawia się coś na podobieństwo brzucha, a w końcu tułów. I chociaż istnieje wiele wariantów rozwoju rysunku człowieka, to w wieku 6 lat, dziecko tworzy rysunki zawierające wiele elementów.

W pracach dzieci często występuje słaby związek między barwą danego przedmiotu, a jego rzeczywistym kolorem. Wybór kolorów przez dzieci może mieć głębsze znaczenie psychologiczne, ale ich znaczenie jest bardzo zindywidualizowane i dorosłym trudno określić, co oznacza wybór danej barwy. Dziecku trzeba zapewnić wiele różnych okazji do odkrywania kolorów, ponieważ przez ciągłe eksperymentowanie ustanawia ono pewien związek miedzy emocjonalnym zafascynowaniem barwą, a harmonijną organizacją barw na kartce. Inaczej też dzieci pojmują przestrzeń – jako coś, co znajduje się wokół niego. Dlatego przedmioty znajdują się poniżej, powyżej lub obok siebie, zgodnie z tym, jak dziecko uświadamia sobie ich obecność.

Sztuka nie tylko umożliwia zrozumienie dziecka, lecz także przyczynia się do jego rozwoju przez odpowiednie zorganizowanie wychowania plastycznego. Nie można pozytywnie oddziaływać na dziecko, dostarczając mu wzorów czy metod naśladowania, które pozwoliłyby mu uzyskać lepiej wyglądający wytwór. Zmiana w wytworze powinna być wynikiem zmian w myśleniu, odczuwaniu i spostrzeganiu dziecka. Dzięki temu procesowi zachodzą zmiany w zachowaniu i wzorcach rozwojowych dziecka.

3. Stadium schematyczne

Pojawia się zwykle około 7 i trwa do około 9 roku życia. Każdy rysunek można nazwać schematem albo symbolem rzeczywistego przedmiotu. Jednak schematy te są bardzo indywidualne. W tym okresie rozwija się poczucie formy, rysunki dzieci przedstawiają fragmenty otoczenia w sposób nieco opisowy. Dziecko ma zwyczaj wielokrotnego powtarzania wyuczonego już schematu, np. postaci ludzkiej. Pojawia się nowa, charakterystyczna cecha rysunków dziecięcych: ustawianie rysowanych przedmiotów rzędem u dołu strony. Dziecko zaczyna strukturalizować swoje rysunki i malowidła, aby stworzyć podstawę zmian i reorganizacji pracy. Myślenie twórcze dotyczy przedefiniowania i reorganizowania w swobodny sposób tych form i elementów, które są już znane.

W tym stadium rozwoju dziecko nie wie jeszcze, w jaki sposób przedstawić trójwymiarowość przestrzeni. Schemat pracy jest, więc zazwyczaj reprezentacją 2 wymiarów i ma charakter prawie całkowicie abstrakcyjny, pozostaje jedynie w pośrednim związku z rzeczywistością znaną dorosłym. Może stosować za to inny, interesujący, rodzaj prezentacji, mający na celu ukazanie różnych widoków, których nie można oglądać w tym samym czasie. Pokazuje ono jednocześnie wnętrze i zewnętrzny wygląd budynku lub innej zamkniętej przestrzeni. Czasami może tak zainteresować się wnętrzem, że zapomni o istnieniu strony zewnętrznej. W rysunkach dzieci w tym okresie można zauważyć 3 podstawowe formy odchyleń:

  1. Wyolbrzymianie ważnych elementów.
  2. Zmniejszanie lub pominiecie części nieważnych lub podlegających tłumieniu.
  3. Zmiana symboli ważnych elementów.

Dziecko odkrywa związek między barwą, a przedmiotem. O doborze kolorów nie decyduje już przypadek ani zależność emocjonalna. Ustanowienie określonej barwy dla danego przedmiotu i stałe jej powtarzanie jest bezpośrednim odzwierciedleniem dalszego rozwoju procesów myślowych dziecka. Zaczyna ono znajdować logiczny porządek w świecie i ustanawia konkretne relacje z tym, co je otacza.

Wytwory dzieci w stadium schematycznym w pewnej mierze cechuje większa sztywność niż rysunki i malowidła młodszych twórców. Dziecko strukturalizuje swoje procesy myślowe w taki sposób, aby mogło zacząć organizować i rozumieć stosunki panujące w jego otoczeniu oraz aby stworzyć podstawę zmian i reorganizacji pracy. Myślenie twórcze dotyczy zdolności przedefiniowania i reorganizowania w swobodny sposób form i elementów, które są już znane.

Niezbędne jest ciągłe zachęcanie dziecka do szukania i wypróbowywania nowych metod tworzenia. Każde oddziaływanie motywujące powinno pobudzać wrażliwość dziecka, zarówno, jeśli chodzi o świadomość siebie samego, jak i swego otoczenia, powinno wywoływać pragnienie namalowania sensownego obrazka i zachęcać dziecko do elastyczności w posługiwaniu się materiałami oraz w podejściu do tematu. W każdym oddziaływaniu motywującym ważne jest, aby dziecko było zaangażowane osobiście i miało poczucie, że zachęta ze strony nauczyciela przeznaczona jest właśnie dla niego. Samodzielny wysiłek twórczy dziecka trzeba zaakceptować bez względu na to, jak skromny wydaje się sam wytwór.

4. Stadium wczesnego realizmu (okres grup rówieśniczych)

Stadium to rozpoczyna się w wieku 9 lat i trwa do około 12 roku życia. W tym okresie jedną z największych potrzeb dziecka jest odnalezienie siebie samego, zdanie sobie sprawy z własnych możliwości i rozbudowanie swoich kontaktów z grupą rówieśniczą. Inną potrzebą każdego dziecka jest odkrycie własnego, osobistego stosunku do otoczenia oraz do przedmiotów i materiałów, które na to otoczenia się składają. Dziecko jest coraz bardziej świadome swojego świata należącego tylko do niego, pełnego emocji, przyjaciół i planów.

Rysunki dzieci w tym wieku raczej symbolizują, niż prezentują świat przedmiotów. Wyodrębnia w nich więcej szczegółów niż w swych poprzednich pracach i nie umieszcza już przedmiotów na rysunkach w rzędzie u dołu kartki papieru. Wzrasta dbałość o detale, nie spotyka się już dużych, pełnych rozmachu malowideł, typowych dla twórczości w młodszym wieku. Dzieci wykonują mniejsze rysunki i są mniej chętne do ich objaśniania i pokazywania, a często nawet ukrywają je przed starszymi. Powtarzanie form stopniowo zanika, dając miejsce rozwojowi nowych form czy kształtów. Zastosowanie innych, nie znanych jeszcze materiałów może mieć korzystny wpływ na jakość rysunków. Dzieci, które wykonują kolaże z różnych materiałów mogą stać się znacznie bardziej świadome rozmaitych faktur i form, a także potrafią przenieść tę świadomość na inny środek ekspresji – farby. Dlatego zajęcia plastyczne powinny przyczyniać się do rozwoju indywidualnej ekspresji i myślenia twórczego oraz powinny dać możliwość dziecku odważnego otwarcia się na otaczający go świat.

5. Stadium pseudonaturalistyczne (wiek rozumowania)

Pojawia się w wieku między 12, a 14 rokiem życia, gdy dziecko zaczyna zastanawiać się nad proporcją wielkości, poczuciem głębi, itp. W tym okresie zachodzą szybkie przemiany w stosunku dziecka do samego siebie i swego otoczenia. Pojawia się krytycyzm, a rysunek postaci ludzkiej zawiera już wiele szczegółów, wzrasta też świadomość różnic i gradacji barw, chociaż niektóre dzieci nie potrafią tego jeszcze wykorzystać. Dzieci stają się bardziej krytyczne wobec własnych wytworów, a presja, by zachowywały się tak, jak dorośli lub zgodnie ze standardami zachowania grupy może tłumić potrzeby ekspresji twórczej. Ważnym odkryciem dla dziecka w tym okresie, staje się zmniejszanie wielkości przedmiotów w miarę ich oddalania się. Dzieci mogą zdawać sobie sprawę z trójwymiarowości przestrzeni. Ulubioną formą ekspresji artystycznej staje się karykatura, która stanowi możliwość satyrycznego ujęcia otoczenia oraz dostarcza możliwość ucieczki od naturalizmu. Dlatego w wielu pracach cechy płci i wyglądu są przesadzone, a dzieci lubią rysować na luźnych kartkach i okładkach.

Nauczyciel przedmiotów plastycznych odgrywa, istotną rolę w rozwoju indywidualności twórczej uczniów, dostarczając okazji do ujawnienia i wykorzystania ich zainteresowań. Dlatego na zajęciach powinna panować atmosfera swobody i tolerancji, która stwarza klimat zachęty do eksperymentowania. Każda praca, w którą dziecko się zaangażuje, powinna być akceptowana przez dorosłych, bez względu na to, czy spełnia ich oczekiwania czy nie, ponieważ dzięki temu dziecko poczuje się docenione i szanowane.

6. Stadium decyzji (sztuka w okresie dojrzewania)

Około 14 roku życia, dzieci wkraczają w okres rozwojowy, w którym pojawia się rzeczywiste zainteresowanie sztuką. Rozwija się u nich świadomość artystyczna, co sprawia, iż chętnie rozwijają swoje uzdolnienia artystyczne. W tym wieku następuje też spłycenie artystycznego wyrazu rysunków, szczególnie, gdy dzieci naśladują różne style i techniki.

Do pewnego stopnia naturalny rozwój sztuki dziecka nie wykracza już poza to stadium, możliwy jest natomiast dalszy rozwój jego sprawności w rysowaniu czy malowaniu. Dlatego stadium decyzji pojawia się około 14 roku życia, dla jednych pozostając zabawą, nie wiążącą się z zamierzeniami zawodowymi, a dla innych staje się podstawowym celem działania.

Nastolatek jest krytyczny w stosunku do siebie, idealizujący i posiada rosnące poczucie swego związku ze społeczeństwem. Większość nich nie ma możliwości lub okazji wyboru zajęć plastycznych, a te, które się im oferuje, często nie odpowiadają im potrzebom. Plastyka powinna dostarczać uczniowi możliwości wyrażania swych przeżyć i uczuć oraz poczucia, że sztuka odgrywa ważną rolę w życiu jego i innych ludzi oraz powinna służyć zachowaniu emocjonalnego związku z istniejącymi wytworami sztuki.

7. Stadium rozwoju poczucia estetyki

Kształtowanie świadomości estetycznej jest częścią ogólnego programu rozwojowego dzieci. Nie powinno to być narzucaniem standardów i reguł, lecz dążeniem do rozwoju zdolności różnicowania i wyboru. Piękno jest czymś, czego kryteria są inne w każdej kulturze. Dla dzieci sposobność wyrażenia uczuć i emocji dotyczących świata wokół nich jest ważniejsza niż rozwój smaku opartego na dzisiejszych standardach. Nie należy niszczyć poczucia rzeczywistości dzieci, ucząc operowania etykietami.

W rozwoju świadomości estetycznej nie jest konieczna, ani zdolność oceny poszczególnego obrazu czy przedmiotu, ani przyswojenie sobie określonych, obowiązujących w świecie dorosłych wartości czy też słownictwa potrzebnego do opisania dzieła sztuki. Świadomość estetyczną kształtuje się najlepiej przez rozbudzenie u dziecka poczucia własnej wartości i wrażliwości na otoczenie. Estetyka obejmuje liczne czynniki, których ogarnięcie nie jest zadaniem łatwym.

Bardzo dużą rolę w rozwoju osobowości odgrywają procesy poznawcze, emocjonalne i współdziałanie ludzi z ich otoczeniem. Natomiast na rozwój świadomości estetycznej dziecka wpływa otoczenie, jego status społeczno-ekonomiczny, czynniki kulturowe, środki masowego przekazu, myślenie, a także jego pozycja w klasie. Dlatego należy pamiętać, że rozwój estetyczny obejmuje nie tylko plastykę, lecz ma także związek z integracją procesów myślowych, odczuwaniem i spostrzeganiem, co prowadzi do wyrobienia większej wrażliwości.

Źródło:
V. Lowenfeld, W. L. Brittain, Twórczość a rozwój umysłowy dziecka.