Integracja sztuk w wychowaniu

pixabay.com - AdinaVoicu

Ze zjawiskiem integracji różnych dziedzin sztuki spotykamy się w kulturze europejskiej bardzo często. Już w gotyku, architekturze zostały podporządkowane wszystkie inne dziedziny sztuki. Podobnie w baroku architektura przesycona była efektami malarskimi, a muzyka w sposób harmonijny łączyła się z dziełami plastycznymi. Z zacieraniem granic między różnymi dziedzinami sztuki dochodzi w okresie romantyzmu. Romantyczna literatura dopuszczała możliwość porozumień pozasłownych, nawiązywanych dzięki szczególnym stanom wewnętrznym, takim jak: niezwykła wrażliwość, współodczuwanie, intuicja lub za pośrednictwem plastyki i muzyki.

„Poeci i malarze pragnęli swą sztukę upodobnić do muzyki…” – S. Jarociński

W literaturze istnieje wiele poglądów na temat integracyjnego wychowania przez sztukę. I. Wojnar uważa, że wychowanie przez sztukę angażuje całą osobowość dziecka, wpływa na jego wszechstronny rozwój i na zachowanie pożądanej równowagi między kształceniem umysłowym, a rozwojem uczuć i wyobraźni. M. Pietkiewicz zwraca uwagę na to, że przykładem angażowania zintegrowanej sztuki do realnej, społecznie wartościowej działalności, może być organizowanie przedstawień, akademii, wieczornic połączonych z wystawami, czy innych imprez tego rodzaju.

O integracji już pisałam tutaj i tutaj. Jednak dla przypomnienia można wspomnieć, że jest to proces zespalania się elementów w całość, czyli tworzenia się całości z wielu części.

Koncepcja wychowania przez sztukę uświadamia ludziom, że sztuka to społeczne zjawisko posiadające ogromną siłę i wartości wychowawcze. Dzieje się tak, ponieważ wychowując człowieka wszechstronnego, uczy bystrości spojrzenia, bogatej wyobraźni i twórczości.

H. Read stworzył koncepcję wychowawczą, w której postuluje do kształtowania przez sztukę, człowieka integralnego, rozwijającego swoje zdolności psychiczne: wrażliwość intelektu, uczucia estetyczne, moralne, społeczne, siły twórcze i umiejętność porozumiewania się z innymi osobami. Autor poprzez wychowanie przez sztukę rozumie przywrócenie człowiekowi zachwianej równowagi, czego można dokonać poprzez najważniejsze elementy sztuki, jakimi są forma i ekspresja, oddziałujące na wyobraźnię, odbiór i zrozumienie dzieła sztuki.

Podobny pogląd, na temat wychowania przez sztukę, głosi I. Wojnar, która uważa, że integralny charakter wychowania przez sztukę wyraża się w interpretacji sztuki. Autorka poprzez sztukę rozumie dzieła sztuki i wytwory artystyczne, ale nacisk kładzie na rozumienie sztuki jako działania o charakterze ekspresyjnym i twórczym, jako działanie potwierdzające obecność ludzkich problemów i przeżyć oraz jako stosunek człowieka do świata.

Bardzo ważne jest wychowanie przez sztukę, podobnie jak wychowanie przez naukę czy przez działalność społeczną. Jakkolwiek w każdym dziele sztuki można wyróżnić pewne cechy o charakterze obiektywnym, materialnym, przedmiotowym, to poszczególni odbiorcy dostrzegają w nim coś odrębnego, własnego, coś co jest wywołane czynnikami osobistymi – przeżyciami. Dzieje się tak, dlatego, że sztuka kształtuje człowieka od najwcześniejszych lat, w każdej sferze doznań intelektualnych, postaw moralnych, wyobraźni i zdolności twórczych.

Integracja w sztuce, połączona z twórczą postawą, pozwala uczniom zetknąć się z istotą sztuki, poznawać rzeczywistość w sposób twórczy i za pośrednictwem ekspresji artystycznej, kształtować różnorodność w myśleniu i wychowywać społecznie. Dlatego głównym zadaniem szkoły i nauczycieli jest przygotowanie młodych ludzi do świadomego i aktywnego uczestnictwa w różnych sferach rzeczywistości. Można tego dokonać poprzez wyposażenie dziecka we wszechstronną wiedzę i umiejętności, przydatne w każdym aspekcie życia – osobistym, społecznym i kulturalnym.

Sztuka, a zwłaszcza plastyka, w wychowaniu dzieci odgrywa dużą rolę. Proces rysowania, malowania czy konstruowania jest skomplikowanym aktem, w którym dziecko, łącząc różne elementy swego doświadczenia, stwarza nową, sensowną całość. Dziecko nie tylko tworzy, ale ujawnia jak myśli, widzi i czuje, działa spontanicznie i swobodnie, niezależnie od posiadanej wiedzy i doświadczeń. Zapewniając maluchowi warunki do stałego tworzenia, oparte na wiedzy, którą aktualnie posiada, stwarzamy najlepsze warunki rozwoju jego przyszłej aktywności twórczej. Dlatego pamiętajmy, że zasadniczym składnikiem rozwoju i procesu twórczego są bogate i zróżnicowane związki między dzieckiem, a jego otoczeniem.

O wpływie rozwoju twórczości na rozwój umysłowy, szczegółowo pisałam już tutaj. Ale warto wspomnieć, że dziecko rysując rozwija zdolności plastyczne oraz zaspakaja potrzebę tworzenia. Dlatego pomiędzy 2 a 4 rokiem życia wykształca się u dzieci stadium bazgrot. Dziecko w swej twórczości jest niezależne i nie poddaje się wpływom zewnętrznym. Swobodnie bada swoje otoczenie różnymi zmysłami, a kiedy doświadczenia znajdują odzwierciedlenie w jego bazgrołach, zaczyna nadawać im nazwy. Dlatego z przyjemnością posługuje się kredkami, farbami, kredą jak również materiałami trójwymiarowymi i o różnej fakturze. W tym okresie życia niezmiernie ważne dla dziecka jest poznawanie otaczającego go świata, a poprzez bazgroty – wyrażanie własnej ciekawości.

Dziecko w wieku przedszkolnym wykazuje, naturalną dla swojego wieku i etapu rozwoju, potrzebę ekspresji twórczej. Tworzy własny świat, aby uzewnętrznić się, posługując się właściwymi mu sposobami ekspresji – gestem, mimiką, słowem mówionym, aktywnością plastyczną i muzyczną. Dlatego trzeba uszanować jego spontaniczność i czuwać nad tym, aby unikać wszystkiego, co może pociągnąć za sobą zahamowanie tendencji ekspresyjnych.

Dzieci są kreatywne z natury, dlatego tę zdolność należy w nich pielęgnować i cały czas rozwijać. Twórczość dziecięca jest czynnością odruchową, instynktowną i podświadomą. Mały artysta przeżywa radość kreacyjną, która pobudza go do dalszej zabawy formami, barwą czy dźwiękiem. Sztuka dziecka jest piękna w swojej naiwności, potrafi zachwycić i ująć szczególnym sposobem postrzegania otaczającego świata. Dla dziecka jego własna twórczość jest źródłem radości, dobrej zabawy, zaangażowania i stanowi podstawową formę uczenia się oraz zdobywania wiedzy o otaczającej rzeczywistości.

Rysunek, taniec, ruch, muzyka i śpiew to rodzaje ekspresji, które wyzwalane w sposób naturalny i umiejętnie wykorzystywane, służą rozwijaniu potrzeby poznawania świata i kształceniu jego aktywności edukacyjnej. Integracja plastyki, muzyki, słowa i ruchu stwarza możliwości wykorzystywania różnych form dziecięcej aktywności twórczej w rozwoju intelektualnym, poznawczym, emocjonalnym i społecznym dziecka.

Wiek przedszkolny to złoty okres rozwoju dziecka. Jest to czas szczególnego rozwoju fizycznego i aktywności twórczej. Dziecko dokonuje pierwszych prób przedstawienia świata. Pojawia się odmienna metoda rysowania – świadome tworzenie kształtu. Twórczość plastyczną w tym okresie można uważać za bezpośrednie odzwierciedlenie osobowości. Rysunki i malowidła są nie tylko zapisem pojęć, uczuć oraz spostrzeżeń dotyczących otoczenia, lecz pozwalają osobie dorosłej, odznaczającej się odpowiednią wrażliwością, lepiej zrozumieć dziecko.

Dziecko poznaje, zgodnie ze swoimi możliwościami rozwojowymi, różne techniki malarskie oraz różne utwory muzyczne. Dlatego dorosły powinien zwrócić szczególną uwagę na rozwijanie zdolności plastycznych i muzycznych u dzieci:

W muzyce:

  1. Uwrażliwianie dzieci na piękno muzyki.
  2. Umiejętność słuchania i śpiewania piosenek.
  3. Umiejętność wyrażania muzyki ruchem.
  4. Zapoznanie z wyglądem i techniką gry na instrumentach.

W plastyce:

  1. Umożliwianie kontaktu ze sztuką.
  2. Techniki plastyczne.
  3. Różnorodność barw.
  4. Tworzenie prac plastycznych.
  5. Tworzenie galerii sztuki dziecięcej.

Źródło:
M. Bogdanowicz, Metoda Dobrego Startu.
V. Lowenfeld i W. L. Brittan, Twórczość, a rozwój umysłowy dziecka.
H. Read, Wychowanie przez sztukę.